of 11

Absolutna nie-­ludzkość. Gombrowicza krytyka Dantego jako praktyczna aksjologia wiersza / Absolute Non-humanity. Gombrowicz's Citique of Dante as a Practical Axiology of a Poem

3 views
All materials on our website are shared by users. If you have any questions about copyright issues, please report us to resolve them. We are always happy to assist you.
Share
Description
In this paper I discuss Witold Gombrowicz's essay "Sur Dante" (1968) within the view of poetic prosody (theory of versification). According to some research on the theory of verse, pre-literary poetry and communication, Foucault's
Tags
Transcript
  Arkadiusz Sylwester Mastalski Absolutna nie-ludzko ść.  Gombrowicza krytyka Dantego jako praktyczna aksjologia wiersza Jaką rzecz przedsiębierzesz, trefną czy wysoką,Zawsze na rymowanie chciej baczne dać oko,By naturalne było, bez żadnej przesady.Franciszek K. Dmochowski 1 1. W napisanym pod koniec roku 1966, a opublikowanym dwa lata później w języku francuskim szkicu poświęconym   włoskiemu poecie Dantemu Ali-ghieri 2   autorstwa Witolda Gombrowicza   poruszane są — mimo niewielkichrozmiarów samego tekstu — wielce istotne i symptomatyczne dla pisar-stwa autora  Ferdydurke  problemy. Zostały one dostrzeżone i omówione wlicznych opracowaniach, nie czas więc ani miejsce, by do nich powracać. W gombrowiczowskiej filipice przeciwko autorowi  Divina Commedia  in-teresować mnie będzie nie problematyka filozoficzna, religijna czy nawetmetaliteracka, lecz rzecz niepomiernie bardziej przyziemna — wersyfi-kacja. Choć bowiem problematyka wiersza niewątpliwie nie była tym, cozajmowało myśl polskiego pisarza, gdy pisał o  Boskiej    Komedii , to odnoszęwrażenie, że próba spojrzenia na tekst Gombrowicza od tej właśnie stronyokazać się czymś więcej niż tylko interesującym tropem interpretacyjnym,to znaczy, pokazać może, jak koncepcje na temat sztuki i postulaty teore-tyczne wyrażone między innymi na kartach  Dziennika , w szkicu  Przeciw poetom , ale również w utworach scenicznych i prozie artystycznej realizo-wane były w praktyce.  Atakując wielkiego Florentczyka — najsłynniejszego z poetów, któregoHarold Bloom określa mianem drugiego obok Szekspira najbardziej kano-nicznego twórcy wszech czasów 3  — autor  Kronosu  nie tylko musiał spodzie- 1 F. K. Dmochowski, Sztuka rymotwórcza. Poema w czterech pieśniach , Kraków 2002, s. 12. 2 W. Gombrowicz,  Sur Dante , Paris 1968. 3 H. Bloom, The Western Canon.   The Books and School of the Ages , New York 1994,  wać się żywiołowej reakcji twórców i badaczy literatury, ale z całą pewno-ścią wręcz reakcji takiej oczekiwał. A skoro tak, to i sam atak musiał byćrównież doskonale przygotowany, dopracowany w każdym — również wer-syfikacyjny — aspekcie. Że tak w istocie było, z łatwością możemy się prze-konać. Cóż więc robi Gombrowicz z poematem Dantego? Po pierwsze z ponaddwunastu tysięcy wersów dzieła średniowiecznego poety wybiera on jakogłówny przedmiot swej krytyki jedną tylko tercynę, a więc trzy linijki —oto one:   «PER ME SI VA NE LA CITTÀ DOLENTE, PER ME SI VA NE L’ ETTERNO DOLORE, PER ME SI VA TRA LA PERDUTA GENTE. […]» 4 .   Nie są to rzecz jasna wersy przypadkowe. Zamieszczony powyżej  passus  tochyba jeden z najbardziej znanych (i najczęściej cytowanych) wyimków zdzieła Dantego — fragment „ciemnej w kolorze, groźnej w treści” 5  inskryp-cji wyrytej na bramie Piekła. Ten, znany polskiemu czytelnikowi za pośred-nictwem kongenialnego przekładu Adama Mickiewicza (który, zauważmy,Gombrowicz pomija), trójwers:  Przeze mnie droga w miasto utrapienia; Przeze mnie droga w wiekuiste męki; Przeze mnie droga w naród zatracenia; […] 6   posiada specyficzny, odmienny niż inne fragmenty poematu status. Nie jestto ani wypowiedź któregoś z bohaterów, ani też komentarz o charakterzenarracyjnym, ale przytoczony  expressis verbis  napis. Co więcej, napis uczy-niony nie ludzką, lecz boską ręką. Najogólniej rzecz ujmując, jest to więcmowa utrwalona w formie pisma, mowa (dodajmy) o wyjątkowej, nadprzy-rodzonej proweniencji: głos Boga. Ów nie-ludzki charakter inskrypcji dos-konale oddaje wydanie włoskie, gdzie jest on — na podobieństwo wszelkie-go typu rytych w kamieniu sentencji — zapisany wielkimi literami, jako cy- s. 72-73. Por. uwagi o Dantem zawarte w Blooma: Genius :  A Mosaic of One  Hundred Exemplary Creative Minds, New York 2002. 4 D. Alighieri,  La Commedia secondo l’antica vulgata, edizione di riferimento , a curadi G. Petrocchi, 3 volumi, Milano 1966-67, online: www.letteraturaitaliana.net/pdf/Volume_1/t317.pdf (dostęp: 12.10.2014), s. 9. 5 Z komentarza K. Morawskiego do Pieśni III. D. Alighieri,  Boska Komedia  (wybór), przeł. E. Porębowicz, wstęp i komentarze oprac. K. Morawski, wyd. II, Wrocław et al. 1986, s. 16. Stanisławski tłumaczy fragment pieśni tak: „wyrazy czarnemi litery / Na szczycie bramy spisane”; za: D. Alighieri,  Boska komedja , przeł. A.R. Stanisławski, Poznań 1870, s. 16. 6  A. Mickiewicz,  Dzieła    poetyckie , t. 1: Wiersze , oprac. Cz. Zgorzelski, Warszawa 1982, s. 240 (kursywa za tekstem źródłowym).    tat zaś ujęty został w cudzysłów. Oba te elementy na równi z kontekstemzdarzeniowym poematu eksponują sytuację komunikacyjną, która opierasię na tym, co Peter Sloterdijk nazwał w jednej ze swych prac „metafizyką silnego nadawcy” 7 , czyli skrajnej asymetrii typowej dla dyskursu religij-nego. Jest to zatem wypowiedź monologiczna w havelockowskim tego słowaznaczeniu — mowa wzniosła, odświętna, zrytualizowana instytucjonalna,czyli — mówiąc innymi słowy; mowa sakralna 8 . Przekaz taki — zauważa Alfred Gawroński — „ze swej natury nieuwzględnia możliwości wyjaśnień ani pytań, ani odpowiedzi ze strony od-biorcy” jest „strukturalnie jednokierunkowy” 9 . Zapis majuskułą pełni więcrównież funkcję tekstualnego wyznacznika wypowiedzi „silnego nadawcy”.Ten typ komunikacji zabezpiecza własny status między innymi poprzezwymuszanie podległości odbiorcy względem nadawcy, niemożliwość inge-rencji w treść i formę przekazu, a zatem bierną, nieanalityczną i receptyw-ną jego postawę, jednym zaś z elementów ową asymetrię konstytuujących jest (jak wiadomo) forma wierszowa 10 . W poemacie Dantego mamy więc doczynienia z podwojeniem, czyli wpisaniem komunikatu opartego na meta-fizyce silnego nadawcy w przestrzeń tekstualną, które z zasady już statustaki posiada — w wiersz metryczny 11 . Choć autor  Kosmosu  nie mógł znać pracy Sloterdijka, to bez wątpieniaproblematyka władzy i dyskursu nie była mu obca — choćby dlatego, że(jak sam zaznacza) czytał w trakcie pisania o Dantem również Słowa irzeczy  Michela Foucaulta oraz eseje krytyczne Rolanda Barthesa 12 , platoń-ską krytykę poezji znał zaś — czego, jak mniemam, nie trzeba tutaj dowo-dzić — doskonale. Sądzę, że Gombrowicz, wybierając z punkt wyjścia dlaswej polemiki ten właśnie fragment, rozumie doskonale, iż w cytowanychwyżej słowach przemawia do nas nie tylko autor Convivio  jako „Ja” oso-bowe poety i podmiot (bohater) tekstu zarazem, ale również sam Bóg, któ-rego głos utrwalony jest (niczym Przymierze) w kamieniu, w litej skale. Aleprzemawia do nas również wersyfikacja „nadnaturalnie silna [struktura – ASM]  terza rima ” 13  dantejskiego poematu posiadającego wedle niektórych 7 P. Sloterdijk, Gorliwość    Boga . O   walce   trzech   monoteizmów , przeł. B. Baran, Warszawa 2013. 8 C. Caudwell,  Illusion   and    Reality , London 1937, za: A. Gawroński,  Dlaczego  Platon wyrzucił poetów z Państwa? Semiotyka tekstowa literatury ustnej wobec dialektyki sokratejskiej , „Teksty” 4(52)/1980, s. 37. 9  A. Gawroński, dz. cyt., s. 35. Por. P. Sloterdijk, dz. cyt., s. 121, 134. 10  A. Gawroński, dz. cyt., s. 36-39. 11 Tamże, s. 40. 12 W. Gombrowicz, O Dantem , [w:] tegoż,  Przeciw poetom. Dialog o poezji z Czesławem Miłoszem , tłum. B. Piotrowska, H. Woźniakowski, wstęp. F. M. Cataluccio, Kraków 1995, s. 105. 13 H. Bloom, The Western Canon , dz. cyt., s. 82  status niemalże świętej księgi 14 . Te trzy elementy: boski logos, autorytet„księcia poetów” oraz struktura poematu przemawiają w tym miejscu tek-stu szczególnie mocno i wyraziście, sam fakt zapisania owej formuły w ska-le ma znacznie pośrednie, gdyż (jak zauważał już Eric Alfred Havelock) wkulturach archaicznych również takie teksty były — co może się dzi-siejszemu czytelnikowi wydać paradoksalne — zapisywane wierszem. Pi-smo (jego odczytanie) uobecnia głos, czyli również jego nadawcę 15 . Gombrowicz wybiera więc fragment dantejskiego poematu niejako pod-wójnie predestynowany do pełnienia swej kulturowej funkcji nośnika mowywzniosłej. Zgodnie ze wzorcem behawioralno-poznawczym mentalnościoralnej wyimek ten tworzy (ma tworzyć) „silną barierę psychiczną, uniemo-żliwiającą jednostce słuchającej zastosowanie do usłyszanego tekstu takichwymagań logicznych, do jakich nawykła w rozmowie” 16 . Wymusza równieżuległość, czyli — jak zauważa niemiecki filozof — „posłuszny człowiek mabyć tylko odbiorcą, […] nie ma uzyskiwać udziału w prawach autorskich” 17 .Dlatego bohater, widząc go, mówi:   Takie wyrazy czarnemi literyNa szczycie bramy spisane widziałem,I rzekłem: Mistrzu! treść ich mnie przeraża 18 .   Sądzę, że nie będzie w tym miejscu nadużyciem zaryzykowanie tezy, iżmetryczny wiersz pełni w przywołanym fragmencie poematu Dantego nie, jak by się to mogło z pozoru wydawać, funkcję estetyczną (poetycką), co ro-zumiem tak, jak opisał to Roman Jakobson w artykule  Poetyka w świetle językoznawstwa 19 , ale raczej jest nośnikiem o wiele starszej, bynajmniej nieliterackiej w istocie „poetyczności” 20  pojmowanej jako strategia komunika-cyjna oparta na przemocy symbolicznej 21  nadawcy względem odbiorcy ko-munikatu, na tym, co Michel Foucault określi mianem dyskursu wiedzy-władzy 22 . Odczytanie komunikatu — czyli, przypominam, uobecnienie bos- 14 Tamże, s. 73. 15 E. A. Havelock,  A Preface to Plato , Cambridge 1963, za: A. Gawroński, dz. cyt., s. 36 i39. 16  A. Gawroński, dz. cyt., s. 37. 17 P. Sloterdijk, dz. cyt., s. 137. 18 D. Alighieri,  Boska komedja , dz. cyt., s. 16. Podkreślenie moje; w oryginale: „Queste parole di colore oscuro [„słowa w ponurym kolorze”] / vid’io scritte al sommo d’una porta; / per ch’io: «Maestro, il senso lor m’è duro».” (s. 9). 19 R. Jakobson,  Poetyka w świetle językoznawstwa , przeł. K. Pomorska, [w:] Teorie literatury XX wieku. Antologia , pod red. A. Burzyńskiej i M.P. Markowskiego, Kraków 2007, s. 250-253. 20 E. A. Havelock, dz. cyt., za: A. Gawroński, dz. cyt., s. 34, Por. tamże, s. 43-44. 21 Zob. P. Bourdieu, J. Passeron,  Reprodukcja. Elementy teorii systemu nauczania , Warszawa 2006. 22  A. Kapusta,  Filozofia ekstremalna. Wokół myśli krytycznej Michela Foucaulta,  Lublin 2002, s. 95-124.  kiego adresata — nie powoduje u Dantego tego, co nazwać by można „nas-tawieniem na komunikat” czy „przeżyciem estetycznym”, a jedynie moty-wowane religijnie przerażenie. 2.   Gombrowicz „przekłada” ten fragment w sposób następujący: Przeze mnie droga do krainy, która Bezdenna, wiecznie otchłań swoją ściga.Przeze mnie droga tam, gdzie Zło wieczyścieSobą się kazi i siebie pożera.Przeze mnie droga w plemię zatraconych,Niezmordowanych […] 23 , Najistotniejszą różnicą, jak już przy pierwszym kontakcie z tekstem do-celowym „rzuca nam się w oczy”, jest, z jednej strony, przyrost liczby wer-sów (w miejsce trzech mamy sześć), zaś w aspekcie graficznej dystrybucjitekstu — jego rozpodobnienie (poszczególne linijki mają różną długość mi-mo tożsamości sylabicznej). Już więc na tym wstępnym etapie oglądu tek-stu, niejako poprzedzającym metryczną analizę wersyfikacyjną, dostrzega-my dwa podstawowe zabiegi „translatorskie”: 1. rozbicie syntaktyczno-se-mantycznej spójności tekstu, ściśle powiązane zresztą z jego deformacją napłaszczyźnie treści, 2. tendencję do plastyczności graficznej postaci wersuujawniającą się w odmiennej postaci literowej (klaster znaków drukar-skich) każdej z linii, będącej odwróceniem zabiegu zastosowanego w tekścieźródłowym (gdzie linijki są w tym aspekcie niemalże identyczne) 24 . Choćkażdy z wersów gombrowiczowskiej adaptacji w istocie posiada — niczymoryginał — po jedenaście sylab, fakt ten jest trudno dostrzegalny. Mamyzatem do czynienia z zupełnie innym tekstem, niewiele mającym wspólne-go z mową wzniosłą i „metafizyką silnego nadawcy”. Te wstępne jeszcze uwagi potwierdzają również obserwacje wierszowej imetrycznej 25  struktury tekstu. Tutaj również mamy do czynienia z dezin-tegracją — nie dość bowiem, że Gombrowicz rozbija strukturę stroficzną (tercyna wpisana w ciąg stychiczny poematu) i graficzną dystrybucję tek-stu (percepcyjny wiersz wolny) 26 , podobnie postępuje również z wersowym i 23 W. Gombrowicz, O Dantem , dz. cyt., s. 102. 24 Na temat semantyki tekstu graficznego zob. W. Sadowski,  Wiersz wolny jako tekst  graficzny , Kraków 2004. Problematykę tożsamości graficznej wiersza w przekładzie podejmuję w zakończeniu pracy A.S. Mastalski,  Niewierna fraza. Semantyka przerzutni w Mieczysława Jastruna przekładach «Das Buch der  Bilder» Rainera Marii Rilkego , „Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis:Studia Poetica”, t. I, red. K. Wądolny-Tatar, Kraków 2013, s.73-74. 25 Zob. A. Kulawik, Wersologia. Studium wiersza, metru i kompozycji wersyfikacyjnej , Kraków 1999, s. 121-128. 26 Obecność metru sylabicznego trzeba dopiero, poprzez policzenie sylab, odkryć, wszelkie zaś omawiane przez mnie atrybuty tekstu są percepcyjnie dostępne bez
Related Search
Advertisements
Related Docs
View more...
We Need Your Support
Thank you for visiting our website and your interest in our free products and services. We are nonprofit website to share and download documents. To the running of this website, we need your help to support us.

Thanks to everyone for your continued support.

No, Thanks