of 10

Κριτική αξιολόγηση των θεωριών εξιδανίκευσης της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας

4 views
All materials on our website are shared by users. If you have any questions about copyright issues, please report us to resolve them. We are always happy to assist you.
Share
Description
Σκοπός της παρούσας ανακοίνωσης είναι η άσκηση κριτικής σε πρόσφατες εργασίες, κυρίως από τον διεθνή χώρο, που επιχειρούν να εξιδανικεύσουν πλευρές της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας που σχετίζονται με την αντιμετώπιση των υπόδουλων λαών. Χαρακτηριστικό
Tags
Transcript
   1 ΚΡΙΤΙΚΗ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ   ΤΩΝ ΘΕΩΡΙΩΝ ΕΞΙΔΑΝΙΚΕΥΣΗΣ ΤΗΣ ΟΘΩΜΑΝΙΚΗΣ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑΣ   Σκοπός της παρούσας ανακοίνωσης είναι η άσκηση κριτικής σε πρόσφατες εργασίες, κυρίως από τον   διεθνή χώρο, που επιχειρούν να εξιδανικεύσουν πλευρές της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας που σχετίζονται με την αντιμετώπιση των υπόδουλων λαών. Χαρακτηριστικό των εργασιών αυτών είναι ότι προέρχονται από τον ακαδημαϊκό χώρο, έχουν δηλαδή παραχθεί από πανεπιστημιακούς δασκάλους, οι οποίοι διεκδικούν συνήθως για τον εαυτό τους το μονοπώλιο της επιστημονικότητας, της αντικειμενικότητας και της ουδετερότητας με τις οποίες πραγματεύονται τα γεγονότα. Στο στόχαστρο της αποδομητικής κριτικής τους τίθενται   οι «εθνικές αφηγήσεις», όπως ονομάζονται απαξιωτικά τόσο η εθνική συλλογική μνήμη, όσο και τα έργα των ιστορικών   που δε συμφωνούν μαζί τους και που, κατά τη γνώμη των επικριτών τους, αντιμετωπίζουν την περίοδο της Τουρκοκρατίας με αρνητικό τρόπο, όχι γιατί πράγματι υπήρξε για τους κατακτημένους πληθυσμούς μια τόσο αρνητική εμπειρία,   αλλά εξαιτίας των εθνικιστικών τους προκαταλήψεων που στηρίζεται στην αναπαραγωγή εθνικών στερεοτύπων. Όπως υποστηρίζει ο Ηρακλής Μήλλας: «η ιδέα μιας τρομερής και απόλυτα αρνητικής Τουρκοκρατίας προσφέρει χρήσιμες εικόνες που στηρίζουν την ιδεολογία του ελληνικού εθνικού κράτους» 1 . Επομένως, δεν πρόκειται για επιστημονική θέση, αλλά για ιδεολογική χρήση της ιστορίας που εξυπηρετεί την αναπαραγωγή εθνικών μύθων , οι οποίοι με τη σειρά τους χρησιμεύουν ως στοιχείο νομιμοποίησης του εθνικού   κράτους ενώ στις πιο ριζοσπαστικές εκδοχές αυτής της άποψης με τον τρόπο αυτό διαιωνίζεται η καταπίεση που ασκεί το αστικό εθνικό κράτος σε βάρος των κυριαρχούμενων τάξεων.   Από τη μεριά μας επειδή ακριβώς αμφισβητούμε τόσο το παλαιό όσο και το νέο ιερατείο της γνώσης, όπως άλλωστε και οποιοδήποτε ιερατείο, θα επιχειρήσουμε να  υποβάλουμε στη βάσανο της κριτικής τα πορίσματα και κυρίως τα επιχειρήματα των εργασιών αυτών για να διαπιστώσουμε εάν πράγματι πληρούν τις προϋποθέσεις της λογικής ορθότητας, της αντικειμενικότητας   και της ευσυνειδησίας στην   αξιοποίηση   των πηγών. Δεν δεχόμαστε δηλαδή σε καμία περίπτωση ότι οι ακαδημαϊκοί δάσκαλοι εξαιρούνται από την κριτική, όπως περίπου προσπάθησε ο κύκλος της κ. Ρεπούση να 1   Μήλλας Ηρακλής,  Εικόνες Ελλήνων και Τούρκων: σχολικά βιβλία, ιστοριογραφία, λογοτεχνία και εθνικά στερεότυπα, Εκδόσεις Αλεξάνδρεια, Αθήνα 2005 3  .   2  υποστηρίξει την περίοδο της σύγκρουσης για το περίφημο βιβλίο Ιστορίας της Στ΄ Δημοτικού πριν από λίγα χρόνια. Θα ήθελα, ωστόσο, πριν περάσω στην κριτική αξιολόγηση ορισμένων από τα εν λόγω έργα,    να κάνω μία γενικότερη θεωρητική επισήμανση. Η απόπειρα εξιδανίκευσης είτε ολόκληρης είτε πλευρών της Τουρκοκρατίας είναι από μόνο του ένα ζήτημα άσχετο με την επιστήμη της Ιστορίας. 2   Ρόλος της Ιστορίας δεν είναι ούτε  να δικαιολογεί, ούτε να δικαιώνει, ούτε πάλι να καταδικάζει ή να αθωώνει πρόσωπα, πράγματα και καταστάσεις. Ούτε βέβαια να τα εξιδανικεύει ή το αντίθετο να τα αμαυρώνει με δραματικό ύφος. Η επιστήμη δεν είναι ούτε δικαστήριο ούτε λογοτεχνία αν και τα τελευταία χρόνια ορισμένοι συγγραφείς και μάλιστα ακαδημαϊκοί δίνουν μεγαλύτερη έμφαση στη γλαφυρότητα του ύφους παρά στην επιστημονική ακρίβεια. Τέτοια στοιχεία   ευπώλητου   αναγνώσματος έχει για παράδειγμα το βιβλίο του Μαρκ Μαζάουερ για τη Θεσσαλονίκη . 3    Έργο λοιπόν της Ιστορίας   είναι η καταγραφή και η ερμηνεία του παρελθόντος   μέσα από την κριτική αξιολόγηση των πηγών. Επομένως, το ζήτημα κατά πόσον η Οθωμανική Αυτοκρατορία υπήρξε ή δεν υπήρξε καταπιεστική ή υπήρξε περισσότερο ή λιγότερο καταπιεστική από άλλα σύγχρονά της καθεστώτα σε Δύση και Ανατολή, δεν αποτελεί αντικείμενο της Ιστορίας, αλλά αντίθετα   εξυπηρετεί πολιτικές σκοπιμότητες, που εμείς οι καχύποπτοι συνδέουμε με τη σύγχρονη στρατηγική της Άγκυρας να ανασυστήσει, τηρουμένων των αναλογιών, την Οθωμανική Αυτοκρατορία, αυτό δηλαδή που έχει πλέον καθιερωθεί να ονομάζεται ως «νεοοθωμανισμός».   Δηλαδή το πρόβλημα δεν είναι ότι απλώς γίνεται μια ακαδημαϊκή συζήτηση στα πλαίσια του οποίου αναπτύσσεται ένας γόνιμος διάλογος που προάγει τελικά την επιστήμη, αλλά, αντίθετα όπως ομολογεί κυνικά ο ίδιος ο Μαζάουερ στο βιβλίο του για τη Θεσσαλονίκη:   «καθώς τα μικρά κράτη ενσωματώνονται σ’ έναν ευρύτερο κόσμο, ένα άλλο μέλλον χρειάζεται ένα άλλο   παρελθόν». 4   Επειδή όμως, ειδικά με την τελευταία 2   Για περισσότερα βλ. την εργασία μας: «Οθωμανοί Τούρκοι και Βαλκάνια», περ.  Νέος Ερμής ο  Λόγιος  , τ. 2 ο , Μάιος –    Αύγουστος 2011, σ. 71 -92. 3   Μαζάουερ Μαρκ, Θεσσαλονίκη, Πόλη των φαντασμάτων, χριστιανοί, μουσουλμάνοι και Εβραίοι, 1430-1950   (ελληνική έκδοση: Αλεξάνδρεια, Αθήνα 2006)   4   Μαζάουερ, όπ. π., σ. 554. Ομολογείται δηλαδή πως πρόκειται για πραγματική αυτή τη φορά «κατασκευή» του ιστορικού παρελθόντος που νομιμοποιείται να γράφει ό,τι νομίζει πως εξυπηρετεί καλύτερα συγκεκριμένες σκοπιμότητες και προθέσεις του παρόντος που επιχειρούν να καθορίσουν και  να ελέγξουν το μέλλον.     3 περίπτωση, έχει ασχοληθεί συστηματικά - και πειστικά πιστεύω - ο Γιάννης Ταχόπουλος σε σχετική μελέτη του,   δε θα ασχοληθούμε περαιτέρω. 5   Θα ασχοληθούμε, ωστόσο, παρακάτω με προγενέστερο έργο   του Μαζάουερ γιατί τα έργα του έχουν μεγάλη διάδοση και γιατί παρουσιάζουν πράγματι εξαιρετικό ενδιαφέρον.   Επομένως, η ιστορική έρευνα σε όλα τα σχετικά πεδία, όπως και η κριτική αξιολόγηση της ορθότητας των επιχειρημάτων   των όψιμων υπερασπιστών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας πρέπει να ενταθούν . Πρέπει πρώτα πρώτα όμως να σπάσει ο φόβος στους ακαδημαϊκούς χώρους. Ο φόβος πως όποιος μιλήσει για «Τουρκοκρατία» ή «για διαχρονική παρουσία του ελληνισμού» θα τεθεί αυτόματα στο στόχαστρο, θα απορριφθεί από το σύγχρονο ιερατείο, θα χλευαστεί και εν τέλει θα βρεθεί εκτός της ακαδημαϊκής κοινότητας με την κατηγορία της χρήσης εθνικών –    και άρα ψευδών - στερεοτύπων. Ότι δηλαδή δεν είναι καν επιστήμονας. Στην πραγματικότητα συμβαίνει το ακριβώς αντίθετο. Η κρίση για παράδειγμα πως ο θεσμός του παιδομαζώματος «άνοιγε για τους νεοσύλλεκτους ( sic) ορίζοντες που δεν μπορούσαν ούτε να τους φανταστούν στο μικρό χωριό τους», θα πρέπει να ελεγχθεί πρώτα πρώτα για το ότι έρχεται σε σύγκρουση με τη συλλογική συνείδηση των  υπόδουλων χριστιανών έτσι όπως έχει εκφραστεί στη δημοτική παράδοση. Εξάλλου , αποτελεί αυθαίρετη προβολή σε μια προνεωτερική κοινωνία του θετικού τρόπου με τον οποίο αντιμετωπίζεται σήμερα το εκσυγχρονιστικό όραμα της κοινωνικής ανόδου μέσω της καριέρας στους κρατικούς θεσμούς και του   ελληνικού ιδεώδους - περασμένα μεγαλεία σήμερα - διορισμού στο Δημόσιο.   Αντίστοιχα, στις απόψεις που θέλουν την Οθωμανική Αυτοκρατορία ένα κράτος θρησκευτικής ανεκτικότητας, θα πρέπει να αντιπαραβάλλεται η πραγματικότητα των διακρίσεων, της   μετατροπής εκκλησιών σε τζαμιά, του φαινομένου των εξισλαμισμών, του κρυπτοχριστιανιασμού, των νεομαρτύρων κτλ, αλλά και να επισημαίνεται το γεγονός ότι το Οθωμανιικό Κράτος είχε ανάγκη τους ραγιάδες, που φορολογούνταν βαρύτερα από τους μουσουλμάνους   και στην πραγματικότητα δεν το συνέφερε να εξισλαμίσει ολόκληρο τον κατεχόμενο πληθυσμό . Δεν θα επιμείνω περισσότερο, άλλωστε σ’ αυτό το συνέδριο έχουν γίνει ειδικές ανακοινώσεις από ερευνητές που έχουν ασχοληθεί συστηματικά με όλα αυτά τα θέματα.   Επισημαίνω, ωστόσο, ότι δε χρειάζεται πλέον  να κάνουμε λόγο για «πέτρινα» ή «μαύρα χρόνια της δουλείας», τα δεδομένα μιλούν 5   Ταχόπουλος Γιάννης,  Η Θεσσαλονίκη, ο Μαζάουερ και τα φαντάσματα του Οθωμανισμού , Εναλλακτικές Εκδόσεις, Αθήνα 2012.φ     4 από μόνοι μας. Ας αφήσουμε τους ποιητές να μιλούν για χρόνια όπου «όλα τα έσκιαζε η φοβέρα και τα πλάκωνε η σκλαβιά».   Επιστρέφω λοιπόν στον Άγγλο Ιστορικό   Μαρκ Μαζάουερ του οποίου τα βιβλία έχουν γίνει δεκτά με ενθουσιασμό από τους εγχώριους εθνομηδενιστές δημοσιογράφους και διανοούμενους. Γράφει λοιπόν σ’ ένα βιβλίο του για τα Βαλκάνια , προγενέστερο αυτού για τη Θεσσαλονίκη: «μία νέα τάση στην ιστοριογραφία των οθωμανικών χρόνων δίνει έμφαση στην συνύπαρξη των εθνοτήτων και των θρησκευμάτων την εποχή των σουλτάνων και μεταμορφώνει την Αυτοκρατορία σ’ ένα είδος πολυπολιτισμικού παραδείσου. Αλλά η ειδυλλιακή αυτή εκδοχή της οθωμανικής εξουσίας δεν είναι πολύ καλύτερη από την προηγούμενη απόρριψη». 6   Κι όμως ο ίδιος ο Μαζάουερ στο έργο του για τη Θεσσαλονίκη δημιουργεί ακριβώς μία τέτοια περίπου ειδυλλιακή εικόνα ανεκτικότητας, ομαλής συμβίωσης και αγαστής συνεργασίας στην οθωμανική Σελανίκ.   Αλλά ούτε και η τήρηση ίσων αποστάσεων, εν προκειμένω μεταξύ της «απόρριψης» και της εξιδανίκευσης της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας   διασφαλίζει την αντικειμενικότητα. Αυτό το εγγυάται μόνον   η εξαντλητική διερεύνηση της πραγματικότητας μέσα από την αξιοποίηση των διαθέσιμων πηγών.   Κάτι τέτοιο όμως δεν συμβαίνει. Γιατί δεν είναι ορθή   η «προηγούμενη απόρριψη» της οθωμανικής κατοχής και απορρίπτεται όπως και η εξιδανίκευσή της; Προσέξτε πώς λύνονται ορισμένα προβλήματα. Αφού αναφέρει ο Μαζάουερ πως «δεν υπήρχε καμία έννοια θρησκευτικής ισότητας», όπως δηλαδή διατείνονται εδώ και ενάμιση αιώνα οι «εθνικιστές» ιστορικοί που κακώς, κατά τον Μαζάουερ, απορρίπτουν την οθωμανική εξουσία, ο ιστορικός   συνεχίζει: «εθνικές συγκρούσεις δεν υπήρχαν, όχι όμως λόγω «ανεκτικότητας» αλλά επειδή δεν υπήρχε στα κεφάλια των υπηκόων του σουλτάνου η έννοια της εθνικότητας και επειδή ο χριστιανισμός τόνιζε την κοινότητα των πιστών και όχι την εθνοτική αλληλεγγύη». Άρα, δεν υπήρχαν εθνικές συγκρούσεις επειδή δεν υπήρχαν έθνη ή έστω εθνότητες! Κι έτσι λύσαμε άλλο ένα ζήτημα. 7    Έτσι, ένα από τα μόλις τέσσερα κεφάλαια του βιβλίου έχει για τίτλο το: «Πριν από το έθνος» αντί ενδεχομένως του ορθότερου: «πριν από το έθνος - κράτος ».  Έθνος λοιπόν δεν υπάρχει πριν από την ίδρυση του νεοελληνικού κράτους. Και πώς τεκμηριώνεται επιστημονικά αυτή η θέση; Απλούστατα δεν τεκμηριώνεται. Διότι τεκμηρίωση 6   «Τα Βαλκάνια», ελληνική έκδοση, Πατάκης, Αθήνα 2002, σ. 48.   7   Στο ίδιο, σ . 49.   5 σημαίνει χρήση τεκμηρίων, δηλαδή πηγών και όχι μία απλή παραπομπή σε έργα που  υποστηρίζουν επίσης ατεκμηρίωτα και εσφαλμένα ότι το έθνος αποτελεί μία εκ του πονηρού επινόηση των αστών της Δύσης προκειμένου να επιβάλουν την εξουσία τους   ή στην καλύτερη περίπτωση μία απλώς «φαντασιακή» κοινότητα˙ έργα που και οι ίδιοι οι συγγραφείς τους θεωρούν πλέον μάλλον ξεπερασμένα.   Αναφέρομαι στην περίπτωση του «γκουρού» των εθνομηδενιστών, του   Μπένεντικτ Άντερσον. 8    Να μου επιτρέψετε να ελέγξω κριτικά την άποψη ότι δεν υπάρχει ελληνικό, όπως και κανένα άλλο, έθνος πριν από την ίδρυση των εθνικών κρατών του 18 ου   και 19 ου   αιώνα αποφεύγοντας την αναφορά σε γνωστούς « εθνικιστές » ιστορικούς όπως ο Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος, ο Απόστολος Βακαλόπουλος 9   και   ο Νίκος Σβορώνος, 10   πόσο μάλλον σε μη ακαδημαϊκούς, σε   ερασιτέχνες όπως ο Γιώργος Καραμπελιάς 11   ή σε νεαρούς ιστορικούς όπως ο Χαράλαμπος Μηνάογλου 12   κ.ά. παρότι με πλήθος στοιχείων, τεκμηρίων και πηγών αποδεικνύουν πειστικά τόσο τη συνέχεια του ελληνικού έθνους από την αρχαιότητα όσο και τη γένεση του νεότερου ελληνισμού στα τελευταία χρόνια του Βυζαντίου.   Θα αρκεστούμε στην   προσεκτική ανάγνωση των πηγών που   εμπιστεύεται η σχολή της αποδόμησης. Ο ίδιος ο Μαζάουερ στις ευχαριστίες του βιβλίου του για τα Βαλκάνια αναφέρει πως τον «εισήγαγαν με υπομονή στον οθωμανικό κόσμο» ο Heath Lowry και η  Molly Green. Εξάλλου, ο ίδιος δεν είναι ειδικός στα ζητήματα αυτά και γι’ αυτό στηρίζεται   αποκλειστικά σε δευτερογενείς πηγές. Ο μεν Lowry ωστόσο είναι ο εισηγητής της θεωρίας ότι οι Οθωμανοί Τούρκοι δεν οφείλουν την επιτυχία των κατακτήσεών τους τόσο στο θρησκευτικό τους ζήλο όσο στο ότι κατόρθωσαν να συμπαρασύρουν στις επιδρομές αρχικά και τις κατακτήσεις τους στη συνέχεια κι άλλα φύλα και φυλές , ακόμη και χριστιανούς, σχηματίζοντας έτσι έναν «ληστρικό συνασπισμό», με δέλεαρ τη συμμετοχή στη λεία και τα λάφυρα . 13   Κοντολογίς δηλαδή, υποστηρίζεται πως χαρακτήρας   των κατακτήσεων και άρα η βάση του Οθωμανικού Κράτους είναι 8   Βρυώνης Σπύρος, «Κοινωνικές επιστήμες, έθνος και εθνικισμός», περ.  Νέος Ερμής ο Λόγιος  , τ. 1, σ. 39-46. 9    Νέα ελληνική ιστορία, 1204 -1985 , Βάνιας, Θεσσαλονίκη 1987 2   10   Το ελληνικό έθνος, γένεση και διαμόρφωση του νέου ελληνισμού, Πόλις  , Αθήνα 2004   11   Το 1204 και η διαμόρφωση του νεώτερου ελληνισμού, Εναλλακτικές Εκδόσεις, Αθήνα 2006   12  «Grecian Sculptors, Greek Emperors, Greek Sailors», περ .  Νέος Ερμής ο Λόγιος, τ. 2, Μάιος - Αύγουστος 2011, σ. 44 -54. 13    Η φύση του πρώιμου οθωμανικού κράτους  , Παπαζήσης, Αθήνα 2004, σσ. 143, 170, 220.  
Related Search
Advertisements
Related Docs
View more...
We Need Your Support
Thank you for visiting our website and your interest in our free products and services. We are nonprofit website to share and download documents. To the running of this website, we need your help to support us.

Thanks to everyone for your continued support.

No, Thanks