of 12

Koncepcja „zwolenników zmienności” w Platońskim Teajtecie i jej recepcja w myśli greckiej (The Doctrine of the „Adherents of Flux” in Plato’s Theaetetus and its Reception in Greek Thought)

9 views
All materials on our website are shared by users. If you have any questions about copyright issues, please report us to resolve them. We are always happy to assist you.
Share
Description
A BSTR ACT: The paper discusses the problem of the source of the analogies between philosophical outlook of the Sophists and the skeptical tradition of Pyrrho and his successors. Its main objective is to point out that the similarities in
Tags
Transcript
   ARCHIWUM HISTORII FILOZOFII I MY Ś LI SPO Ł ECZNEJ • ARCHIVE OF    THE  HISTORY OF   PHILOSOPHY  AND  SOCIAL THOUGHT VOL. 61/2016 • ISSN 0066–6874 2󰀹 󰁚󰁢󰁩󰁧󰁮󰁩󰁥󰁷 󰁎󰁥󰁲󰁣󰁺󰁵󰁫 Koncepcja „zwolenników zmienności” w Platońskim 󰁔eajtecie  i jej recepcja w myśli greckiej *  󰁔he 󰁄octrine of the „󰁁dherents of 󰁆lux” in 󰁐lato’s 󰁔heaetetus and its 󰁒eception in 󰁇reek 󰁔hought  󰁁󰁂󰁓󰁔󰁒󰁁󰁃󰁔: e paper discusses the problem of the source of the a nalogies between philo-sophical outlook of the Sophists and the skeptical tradition of Pyrrho and his successors. Its main objective is to point out that the similarities in standpoints, arguments and methods between these philosophical phenomena result from the transmission of Plato’s 󰁔heaetetus . It is argued that main ideas (phenomenalism, subjectivism, relativity and indeterminacy of things, rejection of being and acceptance of becoming and constant flux, antilogical position consisting in opposing two contradictory statements etc .) which in 󰁔heaetetus  constituted so called “Secret Doctrine” (attributed by Plato to Protagoras and disciples of Heraclitus), aer being criticized by Aristotle in his discussion about the principle of contradiction in  󰁍etaphysics  (books IV and XI), were acknowledged by Pyrrho and, revived by Aenesidemus, can be found incorporated into the skeptical tradition in the works of Sextus Empiricus. 󰁋󰁅󰁙󰁗󰁏󰁒󰁄󰁓: Sophists • Protagoras • Plato • Aristotle • Pyrrho • skepticism • Aenesidemus • Sextus Empiricus W  wielu pracach poświęconych dziejom antycznego sceptycyzmu podkreśla się obecność analogii pomiędzy tezami głoszonymi przez sceptyków (we wszystkich fazach tego nurtu) oraz przedstawicieli tzw. ruchu sofistycznego 1 . Dokonując tylko pobieżnego i bardzo ogólnego przeglądu, *   Projekt został sfinansowany ze środków Narodowego Centrum Nauki przyznanych na podstawie decyzji numer DEC-2󰀰13/󰀰󰀹/B/HS1/󰀰1󰀹󰀹6. 1 Należy pamiętać o zróżnicowaniu poglądów samych sofistów oraz o równie dużych róż-nicach stanowisk w różnych fazach sceptycyzmu. Wymienione poniżej zbieżności mają charakter bardzo ogólny i w oczywisty sposób nie można ich traktować jako obowiązu- jących wszystkich sofistów czy dotyczących wszystkich faz sceptycyzmu. Ze względu na brak miejsca nie ma tutaj możliwości ich uszczegółowienia. Analogie między sofistyką a sceptycyzmem pojawiają się już w klasycznym opracowaniu dziejów antycznego scep-  3󰀰󰁚󰁢󰁩󰁧󰁮󰁩󰁥󰁷 󰁎󰁥󰁲󰁣󰁺󰁵󰁫 w obu nurtach napotykamy bliskie sobie motywy: fenomenalizm (prymat „zjawiska”), przyjęcie możliwości orzekania sprzecznego (sofistyczna metoda „dwu mów” [antylogika] – sceptyczna „izostenia”), analiza przedmiotowych i podmiotowych składowych procesu poznania oraz sposobu kształtowania przekonań, odrzucenie kategorii (bądź kryterium) prawdy i fałszu, przyjęcie nieokreśloności świata, wiara w bezpośrednią pewność spostrzeżeń, doznań czy przedstawień, względność rzeczy, postrzeganie słowa jako narzędzia bu-dowania przekonań i perswazji (przyjęcie kategorii namowy, wiary, „mocy” słowa), osłabienie dogmatycznej wymowy twierdzeń przez założenie, iż mówią one jedynie o pewnych doraźnych, indywidualnych stanach (wątek „prywatności” poznania), dostrzeżenie i uwydatnienie psychologiczno-tera-peutycznej roli słowa, tworzenie pewnego specyficznego języka (np. ouden mallon ), filozoficzne topoi  wykorzystywane przez sceptyków (np. antyteza „tego, co z natury” i „z umowy”, argumenty sofistyczne inkorporowane do sceptycznych sposobów powściągania sądu [tzw. tropów]). Interpretacja powyższych analogii (ale i niewątpliwych różnic) zacho-dzących pomiędzy sofistyką a sceptycyzmem, jest z całą pewnością zadaniem istotnym. Jednak dla historyka filozofii prawdziwie ważna jest odpowiedź na pytanie, czy analogie te są wynikiem bezpośredniej czy pośredniej zależ-ności myśli sceptycznej od sofistycznych tekstów, a także czy możliwe jest wskazanie konkretnych dzieł jako źródeł tych analogii. Z pewnością jest to zadanie arcytrudne ze względu na naszą nikłą wiedzę o antycznym sceptycyzmie (należy pamiętać o zaginięciu większości znaczących tekstów filozoficznych tego nurtu), jeszcze bardziej szczątkowo zachowaną spuściznę samych sofistów, a także proces reinterpretacji,  jakiemu teksty filozoficzne na przestrzeni wieków podlegały. Zadanie to powinno jednak zostać podjęte, ponieważ stwarza ono możliwość rzetelnej rekonstrukcji myśli greckiej, zrozumienia procesu myśli i zależności między poszczególnymi nurtami antycznej myśli filozoficznej, a w konsekwencji ewentualnej korekty aktualnie obowiązujących wyobrażeń na temat jej rozwoju. Celem tego krótkiego omówienia jest wskazanie obecności motywów znanych z platońskiego dialogu 󰁔eajtet   w księgach G  i K    󰁍etafizyki  Arysto-telesa, w myśli Pyrrona, Ajnezydemosa i dziele Sekstusa Empiryka. Główną tezą niniejszego opracowania jest to, iż 󰁔eajtet   odegrał fundamentalną rolę w kształtowaniu się myśli sceptycznej, a dostrzegane przez badaczy analogie tycyzmu V. Brocharda, 󰁌es sceptiques grecs , Paris 1󰀹23 czy np. P. Delacy,  Ou)ma=llon   and the 󰁁ntecedents of 󰁁ncient 󰁓cepticism , [w:] 󰁅ssays in 󰁁ncient 󰁇reek 󰁐hilosophy  , ed. by J. P. Anton with G. L. Kustas, Albany 1󰀹71, s. 󰀵󰀹3–6󰀰6; B. Wiśniewski, 󰁌’influence des sophistes sur 󰁁ristote, 󰁅picure, 󰁓toiciens et sceptique , Wrocław–Warszawa–Kraków 1󰀹66.  31󰁋󰁯󰁮󰁣󰁥󰁰󰁣󰁪󰁡 „󰁺󰁷󰁯󰁬󰁥󰁮󰁮󰁩󰁫󰃳󰁷 󰁺󰁭󰁩󰁥󰁮󰁮󰁯󰅛󰁣󰁩” 󰁷 󰁐󰁬󰁡󰁴󰁯󰅄󰁳󰁫󰁩󰁭 󰁔󰁥󰁡󰁪󰁴󰁥󰁣󰁩󰁥 … między sceptycyzmem a sofistyką są w dużej mierze wynikiem transmisji zawartych w nim idei. Dialog 󰁔eajtet  , stanowiący pewnego rodzaju ewenement wśród dzieł platońskich ze względu na swoją formę i treść 2 , w dużej części poświęcony  jest omówieniu rozbudowanej koncepcji (określanej w dialogu jako „tajemna nauka”[1󰀵2c]) przypisywanej przez Platona Protagorasowi i „heraklitejczy-kom” 3 . Jest to wielka konstrukcja, rozpoczynająca się od przedstawienia definicji wiedzy jako spostrzeżenia, prowadzącej do refleksji nad Protagora-sową homo-mensura , która uzasadniana jest przy pomocy koncepcji mecha-nizmu spostrzegania (tzw. koncepcji metaksy  ) oraz doktryny powszechnej zmienności 4 .Ta dyskutowana w dialogu koncepcja implikuje cały szereg funda-mentalnych rozstrzygnięć filozoficznych. Są wśród nich odrzucenie bytu i przyjęcie stawania się (ruch jako arche ) 󰀵 , odrzucenie substancji i tożsamości rzeczy  6 , podkreślenie nieokreśloności 7  i względności rzeczy  󰀸 , przekonanie o „fenomenalnym” charakterze rzeczywistości, na którą składają się kon-stytuujące się w procesie „metaksy” chremata 󰀹 , przyjęcie bezpośredniej pewności i „prawdziwości” wszystkich spostrzeżeń i przedstawień 1󰀰 , „pry-watność spostrzeżeń” tożsamych z wiedzą 11 , odrzucenie kategorii prawdy 2 Por. Z. Danek,  󰁍yślę, więc nie wiem: próba interpretacji platońskiego dialogu „󰁔eajtet”  , Łódź 2󰀰󰀰󰀰. Z. Danek mówi o „izolowanym” czy „wyjątkowym” miejscu dialogu wśród dzieł platońskich (s. 󰀵; 2󰀵–26). 3 Obszernie na temat dyskusji prowadzonej w dialogu, atrybucji doktryny „zwolenników zmienności” oraz poniżej przedstawionych tez por. Z. Nerczuk,  󰁍iarą jest każdy z nas. 󰁐ro- jekt zwolenników zmienności rzeczy w platońskim 󰁔eajtecie na tle myśli sofistycznej , Toruń 2󰀰󰀰󰀹 2 . 4 Niewątpliwym problemem jest jednoznaczne stwierdzenie, czy poglądy przedstawiane w dialogu przez Sokratesa i przypisywane Protagorasowi oraz „heraklitejczykom” są referatem poglądów konkretnego filozofa, którejś z ówczesnych szkół filozoficznych czy też stanowią połączenie różnych tez, skompilowanych przez Platona na potrzeby dyskusji toczącej się w dialogu. Bez względu jednak na to, czyje są to poglądy, z całą pewnością Platon w dialogu przypisuje je w dialogu Protagorasowi, kojarzonemu z heraklitejczykami. Argumentacja za tezą, iż jest to oryginalna koncepcja Protagorasa w: Z. Nerczuk,  󰁍iarą jest każdy z nas, op. cit. 󰀵 Por. np. 󰁔eajtet  , 1󰀵2d. Por. omówienie w: Z. Nerczuk,  󰁍iarą jest każdy z nas , op. cit  ., s. 76–󰀸󰀸; s. 󰀹7–󰀸. 6 Por. np. 󰁔eajtet  , 166b. Por. omówienie w: Z. Nerczuk,  󰁍iarą jest każdy z nas , op. cit  ., s. 11󰀰–4. 7 Por. np. ibidem , 1󰀸3a. 󰀸 Por. np. ibidem , 16󰀰ab. 󰀹 Por. omówienie w: Z. Nerczuk,  󰁍iarą jest każdy z nas, op. cit. , s. 󰀸󰀹–󰀹󰀵. 1󰀰 Por. np. 󰁔eajtet  , 161c. 11 Por. omówienie w: Z. Nerczuk,  󰁍iarą jest każdy z nas, op. cit. , s. 127–󰀸.  32󰁚󰁢󰁩󰁧󰁮󰁩󰁥󰁷 󰁎󰁥󰁲󰁣󰁺󰁵󰁫 i fałszu 12  i przyjęcie indywiduum jako kryterium „prawdy” 13 , postulat orzekania sprzecznego („schemat antologiczny”) 14 ,   poszukiwanie „nowego”, dostosowanego do zmiennej rzeczywistości języka i sposobu komunikacji 1󰀵 , a także nacisk na element perswazyjny  16 . Dla naszych rozważań dotyczących transmisji tez zawartych w 󰁔eaj-tecie  istotne jest to, iż dialog kilka dekad później znalazł uważnego czytel-nika w osobie Arystotelesa. Niektóre tezy „zwolenników zmienności” oraz argumenty polemiczne zostały przywołane przez Stagirytę w dyskusji, jaką w księgach G  i K    󰁍etafizyki prowadzi z tymi, którzy łamią „najpewniejszą z zasad”, czyli „zasadę sprzeczności”. Obecność nawiązań do treści 󰁔eajteta  w księgach G  i K    󰁍etafizyki  dostrzegał już W.D. Ross 17 . Jednak nawiązania wyliczone przez W. D. Rossa stanowią tylko część odwołań do 󰁔eajteta  obecnych w obu księgach. Arystoteles, polemizując z tymi, którzy łamią zasadę sprzeczności, ma Platoński dialog przed oczyma, a nawiązania obejmują: źródła ontologiczne i epistemologiczne, które prowadzą do odrzucenia „najpewniejszej z zasad”, argumenty, którymi się jej przeciwnicy posługują, polemikę Arystotelesa zwróconą przeciw przedstawionym w 󰁔eajtecie  poglądom, a także zaczerp-nięte z 󰁔eajteta  argumenty Platońskie. Potwierdzeniem wagi 󰁔eajteta  dla Arystotelesowych rozważań jest fakt, iż w obu księgach Stagiryta aż trzykrotnie wzmiankuje imię Protago- 12 Por. np. 󰁔eajtet  , 167b. Por. omówienie w: Z. Nerczuk,  󰁍iarą jest każdy z nas , op. cit  ., s. 12󰀸–33. 13 Por. sformułowanie homo-mensura ( 󰁔eajtet  , 1󰀵2a). Omówienie w: Z. Nerczuk,  󰁍iarą jest każdy z nas , op. cit. , s. 13󰀸–1󰀵2. 14 Por. np. 󰁔eajtet  , 166b. Por. omówienie w: Z. Nerczuk,  󰁍iarą jest każdy z nas, op. cit. , s. 134–136. 1󰀵 Por. wykluczenie zaimków wskazujących, postulat posługiwania się formami imiesło-wowymi cz charakterystyczne zwroty: ou[tw kai\ ou\k ou[tw   ( 󰁔ht  ., 1󰀸3a), ou)de/nma=llon ( 󰁔eajtet  , 1󰀸2e). Por. omówienie w: Z. Nerczuk,  󰁍iarą jest każdy z nas , op. cit., s. 164–󰀸3. 16 Zadaniem mędrca jest zamiana „gorszych” spostrzeżeń czy mniemań na „lepsze”: ( 󰁔eajtet  , 166d nn.). 17  󰁁ristotle’s 󰁍etaphysics . A revised Text with introduction and commentary by W.D. Ross, Oxford 1󰀹4󰀸, vol. I–II. W.D. Ross wskazuje na pięć miejsc tekstu zawierających ewidentne nawiązania do platońskiego dialogu, i to do części opisującej polemikę Platona z twierdze-niem przypisywanym Protagorasowi. Ross (1󰀹4󰀸a: 271): 1󰀰󰀰󰀸a31 ( ou]tega\rou[twvou]t:ou)xou[twv ): ad 󰁔eajtet  , 1󰀸3a; (1󰀹4󰀸a: 272): 1󰀰󰀰󰀸b27 ( a)lla\peri\to\a]meinonkai\xei=ron ): ad 󰁔eajtet  ,   171e–172b; (1󰀹4󰀸a: 277): 1󰀰1󰀰b3 ( h(fantasi/aou)tau)to\nt$=ai)sqh/sei ): przedstawienie nie  jest tożsame z aisthesis , w czym Ross widzi nawiązanie do 󰁔eajteta  (1󰀵2c), gdzie mówi się, że przedstawienie i spostrzeżenie jest tym samym; (1󰀹4󰀸a: 277): 1󰀰1󰀰b󰀸 ( po/terona[toi=vkaqeu/dousin ): odnośnie do problemu snu czy jawy, który to zarzut zaczerpnięty jest z 󰁔eajteta  (1󰀵7e); (1󰀹4󰀸a: 277): 1󰀰1󰀰b12 ( w[sperkai\Pla/twnle/gei ): to zarzut platoński z 󰁔eajteta , 171e; 17󰀸c nn.  33󰁋󰁯󰁮󰁣󰁥󰁰󰁣󰁪󰁡 „󰁺󰁷󰁯󰁬󰁥󰁮󰁮󰁩󰁫󰃳󰁷 󰁺󰁭󰁩󰁥󰁮󰁮󰁯󰅛󰁣󰁩” 󰁷 󰁐󰁬󰁡󰁴󰁯󰅄󰁳󰁫󰁩󰁭 󰁔󰁥󰁡󰁪󰁴󰁥󰁣󰁩󰁥 … rasa, w każdej ze wzmianek nawiązując do interpretowanej w kontekście zaczerpniętym z 󰁔eajteta  Protagorasowej tezy homo-mensura 1󰀸 . Konsekwen-cją tej zasady jest według Arystotelesa nierozróżnialność i nieokreśloność rzeczy będąca wynikiem odrzucenia substancji i istoty  1󰀹  („wszystkie rzeczy stanowiłyby jedno”) 2󰀰 , dopuszczenie sprzecznego orzekania o rzeczach (przyjęcie „schematu antylogicznego”) i przyjęcie prawdziwości wszystkich twierdzeń 21 , wykluczenie możliwości komunikacji 22 , niemożność rozróżnie-nia tego, co lepsze i gorsze, a w rezultacie brak możliwości powzięcia decyzji i podjęcia jakiegokolwiek działania 23 . Cały powyższy zestaw tez wiązanych przez Stagirytę z Protagorasem ma swoje odpowiedniki w „tajemnej nauce” w 󰁔eajtecie . Jak można wnosić na podstawie tych analogii, Arystoteles zwal-cza pewien obraz rzeczywistości oraz tezy filozoficzne, które przypisywane są w dialogu   Protagorasowi i heraklitejczykom 24 .W poszukiwaniu odpowiedzi na pytanie o źródła analogii pomiędzy tezami sofistów a sceptyków, przejdźmy do omówienia myśli założyciela sceptycyzmu, jakim był Pyrron z Elidy  2󰀵 . Sam Pyrron jest z pewnością jedną z najbardziej zagadkowych postaci wśród antycznych filozofów. Niewiele wiadomo o jego nauczycielach, równie mało o jego życiu i poglądach. Taki stan rzeczy jest nie tylko wynikiem zaginięcia czy fragmentarycznego zachowania tekstów źródłowych, ale również tego, iż sam Pyrron niczego nie napisał 26 . Rekonstruując myśl Pyrrona zdani jesteśmy tylko na hipotezy i spekulacje zarówno w odniesieniu do jej źródeł, jak i głównych tez. Dla naszego tematu istotna jest hipoteza przedstawiona przez Mar-cela Conche’a, która została podjęta przez Giovanniego Reale 27 . Według Conche’a myśl Pyrrona ukształtowała się pod wpływem polemiki Arysto-telesa z przeciwnikami zasady sprzeczności wyłożonej w  󰁍etafizyce  (ks. G  i K , 1–󰀸), a sam Pyrron rozwijał swoje idee w świadomej opozycji do 1󰀸  󰁍etafizyka , 1󰀰󰀰7b2󰀰–2󰀹; ibidem , 1󰀰󰀰󰀹a6–1󰀵; ibidem , 1󰀰62b12–1󰀹. 1󰀹 󰁉bidem , 1󰀰󰀰7a2󰀰–1. 2󰀰 󰁉bidem , 1󰀰󰀰󰀸a27–3󰀰. 21 󰁉bidem , 1󰀰󰀰7b22; 1󰀰󰀰󰀹a󰀵; 1󰀰62b13. 22 󰁉bidem , 1󰀰1󰀰a12–13. 23 󰁉bidem , 1󰀰󰀰󰀸b14–2󰀰. 24 Z pewnością omawiając problem sprzeczności Arystoteles odnosi się do całego szeregu po-staci, a nie wyłącznie do stanowiska Protagorasa. Jednak, jak można sądzić, w opinii Stagiryty konsekwencje tezy homo-mensura  głoszonej przez Protagorasa stanowią paradygmatyczny przykład tego sposobu myślenia. 2󰀵 Na temat dziejów sceptycyzmu por. nowe opracowanie: R. Ziemińska, 󰁈istoria sceptycyzmu. 󰁗 poszukiwaniu spójności , Toruń 2󰀰13. 26 Testimonia zawarte są w zbiorze F. Decleva Caizzi, 󰁐irrone .  󰁔estimonianze , Napoli 1󰀹󰀸1. 27 Por. M. Conche, 󰁐yrrhon ou l’apparence , Villers-sur-mer 1󰀹73; G. Reale, 󰁈istoria filozofii starożytnej , III. 󰁓ystemy epoki hellenistycznej , przeł. E. Iwo Zieliński, Lublin 1󰀹󰀹󰀹.
Related Search
Advertisements
Related Docs
View more...
We Need Your Support
Thank you for visiting our website and your interest in our free products and services. We are nonprofit website to share and download documents. To the running of this website, we need your help to support us.

Thanks to everyone for your continued support.

No, Thanks