of 16

Ενσώματος θρήνος: σκηνοθεσία του πένθους στην Ηλέκτρα του Σοφοκλή (The body in mourning: staging lament in Sophocles' Electra)

6 views
All materials on our website are shared by users. If you have any questions about copyright issues, please report us to resolve them. We are always happy to assist you.
Share
Description
Όταν ο Σοφοκλής καταπιάνεται με το μύθο του οίκου των Ατρειδών και τη δολοφονία της Κλυταιμήστρας από τον γιό της Ορέστη, επιδεικνύει καινοφανές (σε σύγκριση με τους δύο μεγάλους ομοτέχνούς του, Αισχύλο και Ευριπίδη) ενδιαφέρον για το πάθος και το
Tags
Transcript
   Συνέδριο ΚΚΔΙΘ, Ιούλιος 2016Α.Σκ.Σταυρινού 1 Ενσώματος θρήνος: σκηνοθεσία του πένθους στην  Η λέκ ρ του ΣοφοκλήThe body in mourning: staging lament in Sophocles’  Electra.  Όταν ο Σοφοκλής, πιθανότατα τελευταίος από τους τρείς μεγάλους τραγικούς (Αισχύλος458π.Χ. Ορέστεια, Ευριπίδης περ. 420π.Χ.  Ηλέκτρα ), καταπιάνεται με τονμύθο τουαιμορράντιστου οίκου των Ατρειδών και τη δολοφονία της Κλυταιμήστρας από τον γιό τηςΟρέστη, επιδεικνύει καινοφανές ενδιαφέρον για το πάθος και το ήθος της κόρης τουΑγαμέμνονα. 1 Στο πρόσωπο της Ηλέκτρας αντί στη δράση του Ορέστη πέφτει ο θεατρικόςτου προβολέας. Το βίωμα του ακατάπαυστου θρήνου της αντί η πράξη της μητροκτονίαςτίθεται στον πυρήνα της δραματικής του αφήγησης. Η  Ηλέκτρα του Σοφοκλή θα μπορούσε να ιδωθεί ως μια εμβριθής και εκτενής διατριβή στην προβληματική και στη δυναμική τουγυναικείου θρήνου. Ο τρόπος που ο σκηνοθετικός σχεδιασμός της πρώτης παράστασηςενεργοποιεί και νοηματοδοτεί ποικιλοτρόπως αυτό το μεγάθεμα του Σοφόκλειου δράματοςείναι το κεντρικό ερώτημα που θέτει η εν λόγω εισήγηση. Εστιάζοντας στη φερώνυμηπρωταγωνίστρια Ηλέκτρα, η ανάλυση εξετάζει το πώς βασικές παράμετροι της σκηνικήςτης παρουσίας (φωνή, κινησιολογία, σκευή ) λειτουργούν εντός του πλαισίου τωνιδεολογικών και θεατρικώνσυμβάσεων της πρώτης παράστασης. 2 Η απόπειρα ναψηλαφίσουμε το σώμα της θρηνούσας Ηλέκτρας μας καθιστά κοινωνούς του βαθύτερου 1 Αξιόπιστα μετρικά, υφολογικά, και θεματικά κριτήρια τοποθετούν το Σοφόκλειο έργο πλησίον των όψιμωνέργων του Σοφοκλή Φιλοκτήτη (409π.Χ.) και Οιδίποδαεπί Κολωνώ (401π.Χ.), πιθανότατα μεταξύ του 413 - 410 π.Χ.. Αντίστοιχα αξιόπιστα , μετρικά κυρίως , κριτήρια δίνουν το χρονικό προβάδισμα στο Ευριπίδειο έργο(γύρω στο 420π.Χ.). Δες αναλυτικά, March2001: 20- 2. Όλες οι μεταφράσεις του κειμένου της  Ηλέκτρας  προέρχονται από την ελληνική έκδοση και μετάφραση του Μπαλτά Α.Α. 1994.  Σοφοκλέους Ηλέκτρα. Αθήνα:Παπαδήμας. 2 Δεν έχουμε όλαεκείνα τα στοιχεία που θα επέτρεπαν μια πλήρη ανασύνθεση της σκηνικής διάστασης τηςπρωτότυπης παράστασης της Σοφόκλειας  Ηλέκτρας. Εντούτοις, το γραπτόκείμενοτης παράστασης–τοσημαντικότερο τεκμήριο που μας έχει απομείνει - αν αξιοποιηθεί σωστά μπορεί να παρέχει σημαντικέςενδείξεις για τη σκηνική του υπόσταση.Οι λέξεις δύνανται να λειτουργήσουν ως οδοδείκτες μας υπό μία διπλήέννοια: υποδεικνύουν/επισημαίνουν τη σημαίνουσα δράση, παρέχουν το πλαίσιο της ερμηνείας τηςδραματικής της σημασίας.Με βάση τιςγνώσεις μας για τις δραματουργικές συμβάσεις (αριθμός υποκριτών,χορός, χρήση εκκυκλήματος για εσωτερικές σκηνές κ.ο.κ.) και τις τεχνικές/ τάσεις αξιοποίησης τους εντός τηςθεατρικής παράδοσηςστην οποία εντάσσονται τα έργα αυτά, ανασυγκροτούμε την πιθανή σκηνική δράση καιπροσπαθούμε να ανιχνεύσουμε το νόημα της. Η Ταπλινική θεωρία της σκηνικής ανάγνωσης , στην οποίαεδράζεται η προσέγγισή μου, οι όροι και τα όρια της ως μεθόδου, αποτελούν αντικείμενοεκτενέστερηςσυζήτησής μουστο Skouroumouni2011: 23-5.   Συνέδριο ΚΚΔΙΘ, Ιούλιος 2016Α.Σκ.Σταυρινού 2  νοήματος της χαρακτηρολογίας και της θεματικής του Σοφόκλειου έργου. Περαιτέρω δεδιαφωτίζει πτυχές της τεχνικής της (ανα)παράστασης του θρήνου στην αρχαιοελληνικήθεατρική παράδοση. Μας φέρνει τέλος αντιμέτωπους με θεμελιώδη ερωτήματα για τη φύσητου θεατρικού είδους υπό μελέτη, τη στενή σχέση ανάμεσα σε θρήνο και αρχαιοελληνικήτραγωδία, για τη θεραπευτική δυνατότητα της θεατρικής αναπαράστασης του πένθους ενγένει.Προτού στρέψουμε το βλέμμα στο σώμα της Ηλέκτρας, είναι απαραίτητη μια διάνοιξη τηςπροοπτικής για επισκόπηση των ποικίλων σωμάτων του θρήνου στο ιστορικό και θεατρικόπεριβάλλον, εντός του οποίου η Σοφόκλεια Ηλέκτρα αποκτά για πρώτη φορά πνοή. Στηναρχαιοελληνική ιδεολογία και θρησκεία, ο θρήνος αποτελεί βασικό συστατικό της νεκρικήςτελετουργίας, ο δε κύριος φορέας του θεωρείται η γυναίκα του οίκου. 3 Η γυναίκα είναιεπιφορτισμένη με τη φροντίδα της μετάβασης από τη ζωή στον θάνατο, μέσα από τητελετουργία της κηδείας: τον εθιμικό θρήνο στο προσκέφαλο του νεκρού κατά τη διάρκειατης πρόθεσεως  (της τοποθέτησης δηλαδή στην νεκρική κλίνη), το θρηνητικό μοιρολόι κατάτην εκφορά (νεκρική πομπή), τις προσφορές στον τάφο. 4 Στον πέμπτο αιώνα π.Χ., με μιαδιαδικασία που έχει αρχίσει ήδη από τις αρχές του προηγούμενου αιώνα, οι Σολώνειεςμεταρρυθμίσεις επιχειρούν να συρρικνώσουν την επίδειξη αριστοκρατικής δύναμης μέσααπό τις νεκρικές τελετές και, κυρίως, σε ό,τι μας αφορά, τον ρόλο των γυναικών σε αυτό τοτελετουργικό του πένθους. Η αναδυόμενη πόλις - κράτος πασχίζει να περιχαρακώσει τονγυναικείο γόο εντός του οίκου (όπου τώρα μεταφέρεται η πρόθεση), και να τον περιορίσειως προς την έντασή του κατά την εκφορά (μόνο γυναίκες συγγενείς, μόνο ηλικιωμένεςγυναίκεςάνω τωνεξήντα ετών ). Στο δημόσιο χώρο ο πανηγυρικός επιτάφιος  λόγος(εκφωνούμενος από άρρενα εκπρόσωπο της πόλης) και άλλα ρητορικά είδη αποπειρώνται, 3 Τόσο στην αρχαιοελληνική ιδεολογία όσο και στην καλλιτεχνική της έκφραση (έπος, λυρική ποίηση, δράμακ.ο.κ.), ο θρήνος θεωρείται κατεξοχήν γυναικείο ιδίωμα.Δες π.χ. Τσαγγάλης 2004 (έπος), Dué 2002 ( έπος) και2006 (τραγωδία). 4 Για το τελετουργικό της κηδείας, βλ. Alexiou1974: 33- 66 και στην πιο πρόσφατη έκδοση, με προσθήκες καιεπιμέλεια των Γιατρομανωλάκη και Ρόιλου 2002: 32 - 66 (οι αναφορές θα γίνονται στο εξής σε αυτή τηναναθεωρημένη ελληνική έκδοση του πρωτοτύπου της Alexiou ). Στη βάση της δουλειάς της Αλεξίου έχουνγίνει αρκετές νεότερες μελέτες για τη τελετουργία του θρήνου σε αρχαία και σύγχρονη Ελλάδα. Βλ. π.χ. Seremetakis1991,Holst-Warhaft1992,Suter2008.   Συνέδριο ΚΚΔΙΘ, Ιούλιος 2016Α.Σκ.Σταυρινού 3 αν και όχι με πλήρη επιτυχία και χωρίς εντάσεις 5 , να απεμπολήσουν το λυρικό τραγούδι τουγυναικείου συλλογικού ή μοναχικού γόου. 6 Η σχέση τέχνης και ζωής, όπως διαχρονικά ισχύει, δεν είναι ευθύγραμμη. Στο αρχαίο θέατροτου Διονύσου ηχούνε συχνάσπαρακτικές θρηνητικές κραυγές και συλλογικό ή μοναχικόθρηνητικό άσμα. 7 Παριστάνονται επί σκηνής, σε κοινήθέαν,νεκρικές τελετουργίες: χοέςκαι προσφορές σε τάφους, επιφάνειες νεκρών, πρόθεσις  και γόος επί πτωμάτων. 8 Τοτραγούδι και η τελετουργία του θρήνου φέρουν έντονα τα σημάδια τους στη μουσική, στηθεματική, στη σκηνική εκφορά του αρχαίου δράματος σε τέτοιο βαθμό που οι ρίζες τουείδους έχουν αναζητηθεί στη νεκρική τελετουργία. 9 Με άλλα λόγια, το θέατρο τουΔιονύσου, την εποχή που ο Σοφοκλής συλλαμβάνει και παρουσιάζει την  Ηλέκτρα του, έχειαπομείνει ο μόνος χώρος δημόσιας εκφοράς του πόνου και του θρήνου του αρχαίου πολίτηγια τους νεκρούς του. Εκεί άνδρες, ντυμένοι γυναίκες, επιδίδονται δια μακρών και πολλάκιςσε θρηνητικές χειρονομίες, πράξεις, τραγούδι και κραυγές. Το θέατρο, όπως και σε άλλαεπίπεδα (προβληματική για την εθνικότητα, το φύλο κ.ο.κ.) θέτει τον δάκτυλον επί τωντύπων των ήλων στο ζήτημα της αναμέτρησης του πολίτη με τον θάνατο και τον κόσμο των νεκρών. Φέρνει στην επιφάνεια τις πολυπλοκότητες για τις οποίες λίγος–ήκαθόλου - χώρος υπάρχει στις ραφιναρισμένες ιδεολογικές σχηματοποιήσεις της κρατικής ιδεολογίας και 5 Για την αναποτελεσματικότητα των νομοθετικών μεταρρυθμίσεων για ουσιαστικό περιορισμό τωνεκδηλώσεων του γυναικείου θρήνου στις αρχαίες κοινωνίες, δες Foley2001: 25- 6, Γιατρομανωλάκη και Ρόιλο 2002: 65-6. 6 Για τις νομοθετικές μεταρρυθμίσεις που αφορούν στον θρήνο από τον έκτο αιώνα και εξής με λεπτομερήαναφορά στους νόμους του Σόλωνα (τις προδιαγραφές,τις πιθανές αιτίες κ.ά.), δες Γιατρομανωλάκη και Ρόιλο 2002: 48-66,Holst-Warhaft1992: 82- 103. Χρησιμοποιώ τους όρους θρήνος, γόος  ως συνώνυμους, ως ήταν σεχρήση στην κλασική περίοδο και στην αρχαία τραγωδία. Για την ορολογία του θρήνου και την εξέλιξή της, δεςΓιατρομανωλάκη και Ρόιλο 2002: 44 -8. 77 Κορυφαία παραδείγματα ο σπαρακτικός θρήνος της μάνας Εκάβης, 689 - 720, ο περίφημος κομμός των  Χοηφόρων του Αισχύλου, 306 - 5. Οι κομμοί  στην αρχαία ελληνική τραγωδία αποτελούν αντικείμενο εκτενούςμελέτης της Kornarou2002. 8 Π.χ. Ευρ.  Ιφιγένεια εν Ταύροις  144- 77 (χοές στον νεκρό αδελφό), Ευρ.  Εκάβη 689- 720 (θρήνος επί τουπτώματος του Πολυμήστορα), Αισχ.  Πέρσες  598-842 (οι χοές, η επίκληση και η εμφάνιση του φαντάσματοςτου Δαρείου επί του τάφου του). Για σκηνές προθέσεως   νεκρών πτωμάτων στο αρχαίο δράμα, βλ. Kornarou2002: 62- 6. Οι άνδρες χαρακτήρες επίσης θρηνούν επί της τραγικής σκηνής: π.χ. ο θρήνος του Ιάσωνα στη  Μήδεια, ο συλλογικός θρήνος Ξέρξη και χορού Περσών στους  Πέρσες  του Αισχύλου. Ο έμφυλος χαρακτήραςδιαφόρων εκδηλώσεων του θρήνου (π.χ. η χειρονομία της κάλυψης με το βέλος, τα δάκρυα κ.ά.) εξετάζεταιστο τόμο του Fogen 2009 (κεφάλαια Cairns,Suter). 9 Για τη θεωρία της προέλευσης του αρχαίου δράματος από τη νεκρική τελετουργία, δες π.χ. τη συζήτηση (μεβιβλιογραφικές παραπομπές) της Kornarou2002: 287- 9, Λιαπή (συμβολή στον τόμο).   Συνέδριο ΚΚΔΙΘ, Ιούλιος 2016Α.Σκ.Σταυρινού 4  νομοθεσίας . Λειτουργεί θεραπευτικά, εκτονώνοντας εντάσεις με τρόπο που να καθαίρει τηνενδεχομένως ανατρεπτική τους δύναμη στη ψυχή των θεατών του, χωρίς να θέτει σε άμεσοκίνδυνο την κοινωνικοπολιτική σταθερότητα (έστω και ανδεικνύει τόσο καίρια τις ρωγμέςτης). 10 Ιδιαίτερα η Σοφόκλεια δραματουργία, σε δύο τουλάχιστον σωζόμενα δράματά της θέτει τοζήτημα του γυναικείου θρήνου στο κέντρο της προβληματικής της. Στην  Αντιγόνη (περ.441π.Χ.),η αδελφή αποδίδει παρά τον νόμο(του Κρέοντα και της κρατικής ισχύος πουεκπροσωπεί) νεκρικές τιμές και ταφή στο πτώμα του εξόριστου αδελφού Πολυνείκη. Στην  Ηλέκτρα η μνήμη του νεκρού πατέρα ανακυκλώνεται πεισματικά μέσα από τους αέναουςθρήνους της κόρης, παρά τον νόμοκαι το μέτρο (που διακηρύσσει ο χορός, τα άλλα μέλητου οίκου). 11 Ιδιαίτερα η  Ηλέκτρα του, κατ’ουσίαένα έργο εκτενής γόος μιας γυναίκας, είναιαποκαλυπτική της περίπλοκης δυναμικής και της προβληματικής του γυναικείου θρήνουστην αρχαία ιδεολογία και κοινωνία. Στο Σοφόκλειο αυτό δράμα προβάλλεται με τα πιοαγλαώς μελανά χρώματα η προβληματική της παραφθοράς της τελετουργίας του νεκρού, οιαντιφάσεις ανάμεσα σε φυσικούς και πολιτειακούς νόμους, ανάμεσα σε συμπαντική καιπολιτικήαντίληψη για το ζήτημα του θανάτου και του πένθους.Είναι πράγματι εκπληκτικό,αν και απολύτως κατανοητό για τη γράφουσα, το ότι ανάμεσα στις τόσες επιλογές ανάμεσασε Σοφόκλειες και άλλες κορυφαίες τραγικές θρηνούσες (την άνθρωπο - σκύλο Εκάβη, τηνπαιδοκτόνο Μήδεια, την εξιδανικευμένη Άλκηστη) μέχρι τις μέρες μας στην παγκόσμιαδραματουργία, το πένθος έχει θεωρηθεί ότι ταιριάζει προπαντός στην Ηλέκτρα. 12  Όπωςωραία το θέτει η Ελένη Παπάζογλου, η Ηλέκτρα του Σοφοκλή «πενθεί όπως δεν μπορεί ναπενθήσει κανένας άλλος». 13 Η Ηλέκτρα του Σοφοκλή είναι ακραία ιδιοσυγκρασιακή για τηνεποχή της, για κάθε εποχή. Είναι όμως ταυτόχρονα, και επανέρχομαι και πάλι στα λόγια της 1010 Η μελέτης της Loraux2002, προτείνειτην προκλητικήαντίληψηγια την τραγωδία ως ένα κατ’ ουσίααντι - πολιτικό είδος (« anti-politicalgenre »), ως το κατεξοχήν μέσο διοχέτευσης του θρηνητικού πένθους του πολίτημιας πολιτείας της οποίας οι νόμοι έχουν βίαια επιχειρήσει να συρρικνώσουν το εύρος και την ουσία της νεκρικής τελετουργίας. 11  Αντιγόνη και  Ηλέκτρα έχουν ιδωθεί συγκριτικά από ποικίλες σκοπιές (μεμονωμένες παρατηρήσεις, εκτενήσυγκριτική μελέτη από π.χ. Dué 2012: 141-50). 12 Η αναφορά είναι στην κορυφαία τριλογία του EugeneO ’ Neill,  MourningbecomesElectra . 13 Παπάζογλου 2014: 398. Η παραφθορά της νεκρικής τελετουργίας και δη του γυναικείου θρήνου ως μεγάθεματης  Ηλέκτρας  σχολιάζεται εύστοχα από π.χ. τους Seaford1985,Segal1999: 272- 8, Παπάζογλου (συμβολήστον τόμο). Για το ζήτημα, βλ. και συζήτηση πιο κάτω.   Συνέδριο ΚΚΔΙΘ, Ιούλιος 2016Α.Σκ.Σταυρινού 5 Παπάζογλου σε άλλο σημείο εδώ, «απολύτως ανθρώπινα αναγνωρίσιμη». 14 Η ακρότητα τουπένθους της Ηλέκτρας όπως αυτή εγγράφεται στη φωνή, τη σκευή και τηνκίνησή της στοθέατρο του Διονύσου είναι το αντικείμενο προς μελέτη στην παρούσα ανάλυση.Ακολουθώντας το νεύμα του ίδιου του θεατρικού κειμένου, τείνουμε πρώτα το αυτί προςακρόαση της φωνής της πρωταγωνίστριας Ηλέκτρας. Η Ηλέκτρα εισάγεται ως μια ασώματηκραυγή θρήνου εντός του σκηνικού οικοδομήματος στον πρόλογο του έργου:  ἰ ώ μοί μοιδύστηνος  (  Αλίμονό μου η δύστυχη!, 77). Πρόκειται για μια σχετικά ασυνήθη εφαρμογή τηςθεατρικής σύμβασης της εκ των  ἔ  σωθεν κραυγής, τιθέμενης εδώ ως προοίμιο για την είσοδοενός χαρακτήρα, αντί της περισσότερο κοινότυπης χρήσης της ως σήματος για έναεπικείμενο ή εκτελεσθέν φονικό εντός του σκηνικού οικοδομήματος. 15 Η λυρική κραυγήτηςΗλέκτραςπροκαλεί τομή στον ρυθμό και στη δομή του προλόγου (διαιρώντας τον σε ένααντρικόκαι ένα γυναικείο κομμάτι). Μέχρι εκείνου του σημείου, ο Ορέστης και η ομάδατου (αποτελούμενη από τον Παιδαγωγό και τον Πυλάδη) σχεδιάζουν επί σκηνής τηνεκδίκησή τους. Στον ιαμβικό τρίμετρο και στη στρατιωτική ορολογία του ανδρικού λόγουεισχωρεί ο μελωδικός λόγος της κόρης. Προς στιγμή , η ανδρική λογική δέχεται ρωγμή απότο γυναικείο συναίσθημα:  Μην είναι η δύστυχη Ηλέκτρα; Θέλεις να σταθούμε εδώ και ναξανακούσουμε τους θρήνους;, ρωτάει ο Ορέστης (80 - 1). Ο Σοφοκλής φλερτάρει με τηνπιθανότητα μιας σκηνής κρυφακούσματος (όπως στις Αισχύλειες  Χοηφόρους, όπου Ορέστηςκαι Πυλάδης κρύβονται για να κρυφακούσουν Ηλέκτρα και χορό). Εξάπτει αντίστοιχα τηνπροσμονή της αναγνώρισης των δύο αδελφών. Και τις δύο όμως προοπτικές απότομα τιςακυρώνει: ο Παιδαγωγός θυμίζει κοφτά στον Ορέστη ότι το  ἔ   ργον προέχει (82 - 5). Όταν ηΗλέκτρα εξέρχεται της θύρας στον επόμενο στίχο (86), εισέρχεται σε μια άδεια σκηνή. Σεμια κίνηση σπάνια στην αρχαία τραγωδία (σπάνια και κατά τα άλλα μόνο στον Ευριπίδησόλο αρία προηγείται της παρόδου ), η Ηλέκτρα άδει τον θρήνο της στο φως και στον αέρα 14 Παπάζογλου 2014: 399. 15 Κραυγές  ἔ  σωθεν απαντούν ιδίως σε στιγμές φονικών εντός του οίκου (Αισχ.  Αγ. 1343-6  , Χοηφ. 869, Ευρ.  Μηδ. 1272-8, στο δικό μας έργο η κραυγή της Κλυταιμήστρας στους στ.1404 κ.ε.), και σπανιότερα ως προοίμιογια την εμφάνιση ή επανεμφάνιση κάποιου χαρακτήρα στο έργο (π.χ. Ευρ.  Μηδ. 96- 130, Σοφ.  Αίαντ. 333-43, Ευρ.  Βακχ  . 576- 95, Αισχ.  Ευμ. 140κ.ε. [η είσοδος του χορού - δες πρόταση Taplin1977:369-74]  ).
Related Search
Advertisements
Related Docs
View more...
We Need Your Support
Thank you for visiting our website and your interest in our free products and services. We are nonprofit website to share and download documents. To the running of this website, we need your help to support us.

Thanks to everyone for your continued support.

No, Thanks